Uit nood geboren: een andere vorm van kapitalisme

Vandaag, 1 december 2025, verscheen in de Volkskrant een scherpe waarschuwing: digitale infrastructuur zoals DigiD en MijnOverheid is kwetsbaar voor overnames of afhankelijkheden van Amerikaanse commerciële bedrijven. Het risico is helder: wanneer cruciale publieke voorzieningen in private handen vallen — zeker in een geglobaliseerde markt — kan de continuïteit, toegankelijkheid en rechtsstatelijke borging onder druk komen te staan.

Het debat hierover loopt al snel vast in het vertrouwde tweedelige frame: óf de markt, óf de staat. Alsof dat de enige twee smaken zijn. Maar er is een derde domein dat in Nederland en Europa een lange traditie heeft en dat de Canadees Henry Mintzberg de laatste jaren nadrukkelijk naar voren schuift: the plural sector — het domein van coöperaties, stichtingen, verenigingen en missiegedreven organisaties.

Dat domein staat in ons boek Rijnlands Organiseren (2021) als de derde component van het het bovenste bord (de overheid) 3D-schaakbord (naar het Spock-model): naast (1) markt en (2) staat is er de maatschappelijke sfeer waarin vakmanschap, gemeenschap en publieke waarden georganiseerd worden. Dat noemen we (3) de plurale sector.

En juist in dat domein ligt een vergeten oplossing die we nu hard nodig hebben: steward-ownership.

Het ontbrekende 3e domein

Michel Albert beschreef begin jaren ’90 al dat moderne economieën een plurale structuur nodig hebben om in balans te blijven.
Mintzberg sluit daar goed bij aan wanneer hij stelt:

We cannot fix capitalism by focusing on just two sectors.
The solution lies in strengthening the plural sector.

In ons Spock-model (2021) combineren we deze inzichten: de (1) economische sfeer (private sector), de (2) politieke sfeer (publieke sector) en de (3) sociaal-maatschappelijke sfeer (plurale sector).

Dat derde domein is geen restcategorie, maar de plek waar veel van de maatschappelijke balans, menselijke maat en langetermijnwaarden worden geborgd. Het is ook het domein waarin eigendoms- en governance-vormen bestaan die niet direct door financiële markten worden geabsorbeerd. Precies daar hoort steward-ownership thuis.

Waarom DigiD en MijnOverheid vragen om mission-locked eigendom

Digitale overheidsdiensten zijn vandaag de dag onderdeel van onze kritische infrastructuur. Als die infrastructuur afhankelijk wordt van commerciële partijen die niet primair publieke waarden dienen, ontstaat een risico dat met regels alleen niet op te lossen is. Want hoe je het ook wendt of keert: wetgeving regelt gedrag, maar eigendom regelt de macht. Wie eigenaar is, mag immers bepalen hoe de tijd ‘stolt’. Daarmee komen we vanzelf uit bij steward-ownership.

Wat steward-ownership mogelijk maakt

Steward-owned ondernemingen rusten op drie principes:

1. Stemrecht ligt bij mensen die de missie dragen

Niet bij investeerders, niet bij aandeelhouders. Eigendom volgt verantwoordelijkheid.

2. Het bedrijf kan niet worden verkocht

De organisatie kan niet ‘per ongeluk’ in buitenlandse handen vallen. Vermogensneutraliteit voorkomt speculatie.

3. Winst dient de missie, niet andersom

Er mag winst worden gemaakt, maar niet worden onttrokken. Kapitaal ondersteunt het doel, het bepaalt het niet.Dit maakt steward-ownership ideaal voor organisaties die een publiek belang vervullen, maar niet per se door de overheid zelf hoeven te worden gerund. Met andere woorden: het is de governance-vorm die precies past in Mintzberg’s plural sector én in het Rijnlandse 3D-schaakbord.

Europa heeft hier een traditie in

Mission-locked governance is geen nieuwigheid:

- Bosch (Duitsland): via stichting beschermd tegen overnames.

- ZEISS: eveneens mission-locked om wetenschap te ondersteunen.

- Dataport (Duitsland): digitale nutsvoorziening van zes deelstaten.

- Mozilla Foundation (Firefox): open-source geborgd in non-profitstructuur.

Europa heeft dit dus altijd gekund — alleen noemen we het zelden zo.

Wat betekent dit voor onze digitale overheid?

Als we DigiD, MijnOverheid en andere kernsystemen van de democratische rechtsstaat willen beschermen, dan moeten we één vraag serieus stellen:

In welke eigendomsstructuur is het publieke belang structureel het beste geborgd?

- Mintzberg zou zeggen: in de plurale sector.

- Albert zou zeggen: in een economisch evenwicht.

- En steward-ownership geeft er een eigentijdse juridische vorm aan.

Een evenwichtiger kapitalisme

Steward-ownership is geen utopie en geen linkse hobby. Het is een institutionele innovatie die verhindert dat cruciale infrastructuur wordt losgezongen van haar maatschappelijke opdracht. Het is een manier om het kapitalisme in balans te brengen, door eigendom onder te brengen waar het hoort: bij de missie, bij de gemeenschap, bij de lange termijn. Misschien is dat wel de belangrijkste boodschap/verrijking die vandaag in het publieke debat ontbreekt: we hoeven niet continu te kiezen tussen markt of staat — er is een derde domein dat het evenwicht kan herstellen.

Slot

De discussie over digitale soevereiniteit is urgent, maar laten we die niet reduceren tot de vraag welke minister verantwoordelijk is of welk techbedrijf we wel of niet vertrouwen. De echte vraag is: Welke eigendomsstructuur beschermt publieke waarde duurzaam en geloofwaardig? Steward-ownership biedt daar m.i. een verrassend robuust, Europees en pluriform antwoord op.